E11 – İnsülin-bağımlı Olmayan Diyabetes Mellitüs

Şeker Hastalığı (Tip 2 Diyabet) — Halk İçin Bilgi

Şeker hastalığı (tip 2 diyabet), vücudun insülin hormonunu yeterince kullanamaması nedeniyle kan şekerinin yükseldiği, uzun süreli bir hastalıktır. Türkiye'de yaklaşık her yedi yetişkinden birinde görülür. Erken fark edilip düzenli takip edildiğinde kalp, göz, böbrek ve sinir hasarı gibi sorunların önüne büyük ölçüde geçilebilir.

Sık Görülen Belirtiler

• Sık idrara çıkma (özellikle geceleri)
• Sürekli susama ve ağız kuruluğu
• Açıklanamayan kilo kaybı
• Sürekli yorgunluk ve halsizlik
• Bulanık görme
• Yaraların geç iyileşmesi
• Sık tekrarlayan idrar yolu veya cilt enfeksiyonları

Ne Zaman Doktora Başvurmalı?

• Aşırı susama, bulantı-kusma, karın ağrısı ve hızlı nefes alıp verme birlikte görülüyorsa (şeker koması riski) hemen acile başvurun
• Bilinç bulanıklığı, aşırı uyku hali veya bayılma
• Ayakta iyileşmeyen yara, morarma veya iltihap belirtisi
• Ani görme azalması veya görmede bulanıklaşma
• Terleme, titreme, çarpıntı ve açlık hissiyle gelen fenalık (şeker düşmesi belirtisi olabilir)

Tedavi Yaklaşımı

Tedavinin temeli sağlıklı beslenme, düzenli hareket ve kilo kontrolüdür. Doktorunuz gerekli görürse kan şekerini düzenleyen ilaçlar başlar; hastalık ilerlemişse insülin tedavisi gündeme gelebilir. Hangi tedavinin size uygun olduğuna kan tahlilleri ve genel sağlık durumunuza göre hekiminiz karar verir. Düzenli kontroller ile göz, böbrek ve ayak takibi tedavinin önemli bir parçasıdır.

Korunma ve Yaşam Tarzı

Sağlıklı kiloda kalmak, şekerli içeceklerden uzak durmak, haftada en az 150 dakika tempolu yürüyüş gibi egzersiz yapmak ve sigara içmemek riski belirgin şekilde azaltır. Ailesinde şeker hastalığı olanların düzenli aralıklarla kan şekeri ölçtürmesi önerilir.

Şeker hastalığı tamamen geçer mi?

Tip 2 diyabet genellikle ömür boyu takip gerektirir; ancak kilo verme ve yaşam tarzı değişiklikleriyle kan şekeri normal aralığa dönebilir, ilaç ihtiyacı azalabilir. İlaçları azaltma veya bırakma kararı mutlaka doktor kontrolünde verilmelidir.

Şeker hastalığı hangi testlerle anlaşılır?

Açlık kan şekeri ve son üç ayın şeker ortalamasını gösteren HbA1c adlı kan testiyle tanı konur. Tek bir yüksek ölçüm her zaman diyabet anlamına gelmez; doktorunuz testleri tekrarlayarak değerlendirir.

Not: Bu bölüm genel bilgilendirme amaçlıdır, tanı koymaz. Belirtileriniz varsa bir hekime başvurunuz.

Reçete Önerisi

Klinik Rehber Özeti

Rehber: Tip 2 Diyabet

Tanı Kriterleri

• Açlık Plazma Glukozu (APG) ≥126 mg/dL (en az 8 saatlik açlık sonrası, iki farklı günde ölçüm); 110-125 mg/dL arası prediyabet
• Oral Glukoz Tolerans Testi (OGTT) 2. saat PG ≥200 mg/dL (75 g glukoz yüklemesi sonrası); 140-199 mg/dL arası prediyabet
• Rastgele Kan Glukozu ≥200 mg/dL + diyabet semptomları (polidipsi, poliüri, kilo kaybı) - ek test gerektirmez
• HbA1c ≥%6,5 (NGSP sertifikalı laboratuvarda ölçülmeli); %5,7-6,4 arası prediyabet

Ayırıcı Tanı

• Tip 1 Diyabet: Genç yaş, ani başlangıç, DKA ile başlama, zayıf hasta, anti-GAD/IA-2A/IAA/ZnT8A pozitif, C-peptid <0,6 ng/mL
• LADA (Erişkinde Latent Otoimmün Diyabet): ≥30 yaş, başlangıçta insülin ihtiyacı yok, anti-GAD pozitif, BKI düşük, metabolik sendrom yok, otoimmün hastalık öyküsü
• MODY: <45 yaş, güçlü aile öyküsü, DKA yok, BKI <25, insülin direnci yok, C-peptid >0,6, otoantikolar negatif, hsCRP <0,75 mg/L
• Pankreatojenik Diyabet (Tip 3c): Pankreatit/pankreas cerrahisi öyküsü, fekal elastaz-1 <200 μg/g, OGTT ile geç tanı, insülin tedavisine erken gereksinim
• Ketoza Eğilimli Diyabet (KPD): Obez erkeklerde DKA ile başlangıç, C-peptid ve otoantikor durumuna göre 4 alt tip
• Sekonder Diyabet - Endokrinopatiler (Cushing, Akromegali, Feokromositoma): Hiperkortizolizm/hiperandrojenizm bulguları, inatçı hipertansiyon, cushingoid görünüm, hipokalemi, tiroid disfonksiyonu
• İlaç ve kimyasal nedenler: Glukokortikoid, antipsikotik, tiazid, statin, antiretroviral öyküsü; diyabet başlangıcı ilaca paralel; doz azaltımı ile glisemide düzelme
• Kistik fibroz: Genç yaş, tekrarlayan solunum enfeksiyonları
• Hemokromatozis: Artmış ferritin ve transaminaz
• Enfeksiyonlar (konjenital rubella, CMV): Doğuştan gelen enfeksiyonlara maruziyet hikayesi, eşlik eden diğer organ bozuklukları

Kırmızı Bayraklar

• HbA1c ≥%9 ve semptomatik hiperglisemi
• Açlık PG >250 mg/dL veya rastgele PG >300 mg/dL
• Diyabetik ketoasidoz bulguları: kan glukozu >250 mg/dL, pH <7,3, HCO3 <18 mEq/L, anyon açığı >12 mEq/L, ketonemi
• Hiperglisemik hiperozmolar durum: kan glukozu >600 mg/dL, plazma osmolaritesi >320 mOsm/kg
• Hipoglisemi: kan glukozu <70 mg/dL, adrenerjik ve nöroglikopenik bulgular
• Diyabetik retinopati bulguları / görme azalması
• Ayakta ülser, enfeksiyon veya Charcot artropatisi bulguları
• Şiddetli nöropati veya otonomik bulgular (taşikardi, ortostatik hipotansiyon)
• İleri evre kronik böbrek hastalığı (eGFR <30 mL/dk)

Sevk Kriterleri

• HbA1c >%9 ve semptomatik hiperglisemi (oral tedaviye rağmen glisemik kontrol sağlanamıyorsa veya insülin başlama gereği varsa → endokrinoloji)
• Açlık PG >250 mg/dL veya rastgele PG >300 mg/dL (akut hiperglisemik durum, dehidratasyon, kilo kaybı varsa → endokrinoloji konsültasyonu)
• Sık hipoglisemi yaşayan hastalar (özellikle ileri yaşta, yalnız yaşayanlar veya böbrek yetmezliği eşlik edenler)
• İnsülin başlanması gereken hastalar (uygulama eğitimi ve doz titrasyonu için eğitimli merkezlere yönlendirme)
• Gestasyonel diyabet tanısı veya gebelik planlayan kadın (kadın doğum ve endokrin uzmanlığı gerekir)
• Diyabetik retinopati bulguları veya görme azalması (göz hastalıkları uzmanına sevk)
• İleri evre kronik böbrek hastalığı (eGFR <30 mL/dk) → nefroloji
• Ayakta ülser, enfeksiyon veya Charcot artropatisi bulguları (diyabetik ayak merkezi veya ortopedi/kardiyovasküler cerrahi)
• İnatçı hipertansiyon veya dislipidemi (üç antihipertansif ajana rağmen kontrolsüz tansiyon → kardiyoloji/endokrin)
• Şiddetli nöropati veya otonomik bulgular (taşikardi, ortostatik hipotansiyon) → nöroloji veya endokrin
• Mental/kognitif gerileme ya da psikotik bozukluk → psikiyatri ve multidisipliner yaklaşım
• EKG dışındaki görüntüleme yöntemlerine ihtiyaç duyulması halinde sevk önerilir
• Sevk öncesi: güncel HbA1c, açlık ve tokluk PG değerleri, eGFR ve albümin/kreatinin oranı gibi temel tetkikler tamamlanmalı